Sztandar 68. Pułku już w Sochaczewie
Odnaleziony w marcu tego roku sztandar trafił do zbiorów Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. W sobotę, 4 października, odbyła się oficjalna prezentacja jednego z najcenniejszych znalezisk Kampanii Wrześniowej 1939 r. w historii naszego miasta – sztandaru 68. Pułku Piechoty z Wrześni. Zakopany w bańce po mleku przez ponad 80 lat uległ znaczącej degradacji. Pewne jest jednak, że zostanie odrestaurowany.
Wśród obecnych w muzeum byli przedstawiciele Stowarzyszenia Sochaczewska Grupa Odkrywców Historii, w tym znalazca sztandaru – Krzysztof Krystosiak, nagrodzony z tej okazji medalem honorowym „Strażnik Pola Bitwy”, ustanowionym przez Stowarzyszenie Muzealna Grupa Historyczna im. II batalionu 18. pułku piechoty. Medal przyznawany jest osobom przyczyniającym się do podtrzymywania pamięci o historii Bitwy nad Bzurą oraz propagującym ideę upamiętniania czynu zbrojnego żołnierza polskiego we wrześniu 1939 r. Odznaczenie wręczył osobiście Maciej Wojewoda – Honorowy Obywatel Sochaczewa i współzałożyciel muzeum – w obecności licznie zgromadzonych członków MGH im. II/18 pp.
W oficjalnym odsłonięciu reliktu wzięli udział również: burmistrz Daniel Janiak, poseł Maciej Małecki, radny sejmiku wojewódzkiego Michał Orliński, wiceprzewodniczący rady miejskiej Jakub Wojewoda oraz dyrektor muzeum Radosław Jarosiński.
Spotkanie z władzami Wrześni
Wcześniej, we wtorek 30 września, w Urzędzie Miasta i Gminy Września odbyło się spotkanie dotyczące przyszłości odnalezionego sztandaru. Burmistrz Sochaczewa Daniel Janiak oraz dyrektor muzeum Radosław Jarosiński rozmawiali z zastępcą burmistrza Wrześni Arturem Mokrackim oraz senatorem Grzegorzem Federowiczem. Wszyscy podkreślili determinację w uratowaniu bezcennego zabytku.
– Zaproponowałem, że gdy sztandar zostanie odrestaurowany, trafi najpierw na wystawę czasową do Wrześni, a następnie będzie miał stałą ekspozycję w naszym muzeum. Września będzie naszym równorzędnym partnerem w jego ratowaniu. Ogromnie cieszy mnie współpraca między samorządami. Przypomnę, że wcześniej deklarację wsparcia finansowego złożył wójt gminy Iłów Jan Paweł Kraśniewski. Na spotkaniu we Wrześni pomoc w poszukiwaniu środków zewnętrznych zadeklarował również senator Grzegorz Federowicz. Wszyscy zgadzamy się, że należy znaleźć finansowanie tego zadania. Dlatego dziękuję za zabieganie o nie w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego posłowi Maciejowi Małeckiemu oraz w samorządzie wojewódzkim radnemu Michałowi Orlińskiemu – mówił burmistrz Daniel Janiak.
Historia znaleziska
Przypomnijmy, że sztandar 68. Pułku Piechoty z Wrześni został odnaleziony 9 marca tego roku pod Iłowem przez członków Sochaczewskiej Grupy Odkrywców Historii. Znalezisko ukryto w bańce po mleku, w ziemi przeleżało 86 lat. Po jego wydobyciu niezbędne było natychmiastowe podjęcie działań zabezpieczających.
Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą, w porozumieniu ze znalazcami, zdecydowało o przewiezieniu sztandaru do Warszawy, do Muzeum Wojska Polskiego, gdzie w wyspecjalizowanej pracowni został wstępnie oczyszczony i odkażony. Duże zaangażowanie i pomoc w kontakcie z Muzeum WP wykazał wówczas Jakub Wojewoda, dbający o właściwe zabezpieczenie znaleziska.
Dlaczego obiekt jest tak ważny?
Sztandary pułkowe to przedmioty wyjątkowe – jedyne w swoim rodzaju. Tkane ręcznie, najczęściej w klasztorach, stanowią dzieła sztuki i mistrzostwa rękodzielniczego. Każdy z nich jest unikatowy. Poza walorami artystycznymi mają też wymiar symboliczny – przed sztandarem setki żołnierzy przysięgały wierność Polsce. Można więc powiedzieć, że jest on materialnym powiernikiem tej przysięgi.
Insygnia pułkowe były chronione za wszelką cenę – utrata sztandaru wiązała się z hańbą. Dla żołnierzy stanowił on świętość. Sztandar 68. Pułku Piechoty to również świadectwo męstwa – pułk ten wykrwawiał się we wrześniu 1939 r. na ziemi sochaczewskiej, niosąc go ze sobą. W obliczu klęski żołnierze ukryli go w okolicach Bud Starych.
III batalion 68. Pułku Piechoty trafił również do samego Sochaczewa. 16 września żołnierze dowodzeni przez por. Lecha Kanteckiego (zastępującego chwilowo przebywającego na odprawie mjr. Wojciecha Krajewskiego) wyparli z miasta batalion saperski i przebywali w nim do powrotu majora, który przywiózł rozkaz opuszczenia Sochaczewa. Do ukrycia sztandaru mogło dojść dnia następnego, gdy pułk został niemal całkowicie rozbity pod Brochowem. Według chor. Antoniego Ciszaka, sztandar zakopano w drewnianej skrzyni.
Ukrycie sztandaru nie zakończyło jego dramatycznej historii. Istniała obawa, że trafi on w ręce Niemców przeszukujących pola bitewne. Wtedy jego dalszego ukrycia podjęli się dwaj bracia – Marian i Henryk Popielarek, członkowie Armii Krajowej. Obaj zginęli podczas Powstania Warszawskiego w tragicznej akcji natarcia na Dworzec Gdański. Los sztandaru pozostał tajemnicą przez dziesięciolecia.
W 1977 roku jego grot przypadkowo odnalazł uczeń szkoły podstawowej – Marek Boczkowski. Zafascynowany historią II wojny światowej chłopiec, przeszukując stare okopy w miejscowości Rokicina, natrafił na grot sztandaru oraz siedem pułkowych pieczęci. Wszystkie artefakty trafiły do Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą.
Kto pomoże uratować zabytek?
Po potwierdzeniu autentyczności znaleziska wykonano ekspertyzę, która wykazała, że kompleksowa konserwacja będzie procesem kosztownym i długotrwałym. Sochaczewskie muzeum uzyskało kosztorysy w trzech pracowniach – wszystkie opiewają na bardzo wysokie kwoty. Renowacja i zabezpieczenie sztandaru mogą potrwać około trzech lat.
Burmistrz Daniel Janiak regularnie organizuje w urzędzie miejskim spotkania w celu monitorowania i koordynowania prac. Uczestniczą w nich członkowie Sochaczewskiej Grupy Odkrywców Historii, pracownicy muzeum oraz Jakub Wojewoda – wiceprzewodniczący Rady Miejskiej w Sochaczewie, kierownik Działu Organizacji Wydarzeń Historyczno-Patriotycznych w Muzeum Wojska Polskiego i założyciel Muzealnej Grupy Rekonstrukcyjnej im. II/18 pp.
Podczas rozmów ustalono, że konserwacja sztandaru odbędzie się w partnerstwie z innymi samorządami, dla których ma on równie duże znaczenie. Kolejnym krokiem było poszukiwanie sposobów i narzędzi do pozyskania środków zewnętrznych. Burmistrz wysłał pisma m.in. do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Obrony Narodowej, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Muzeum Wojska Polskiego oraz do samorządu miasta i gminy Września. W odpowiedziach wskazano możliwość udziału w konkursach, np. w programie ministerialnym „Wspieranie działań muzealnych”, którego nabór ma zostać uruchomiony jeszcze w tym roku.
Maciej Małecki pyta minister kultury
W sprawę zaangażował się poseł ziemi sochaczewskiej Maciej Małecki, który 25 września wystosował interpelację do minister kultury i dziedzictwa narodowego Marty Cienkowskiej. Czytamy w niej m.in.:
„Odnalezienie i zachowanie tego wyjątkowego zabytku ma ogromne znaczenie nie tylko dla lokalnej społeczności, ale także dla polskiego dziedzictwa narodowego, upamiętniając żołnierzy walczących w jednej z najważniejszych bitew wojny obronnej 1939 roku. Niestety, brak środków finansowych uniemożliwia przeprowadzenie niezbędnych prac konserwatorskich, które pozwoliłyby uratować sztandar i udostępnić go szerokiej publiczności. W związku z powyższym proszę Panią Minister o odpowiedź na następujące pytania:
1. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego planuje wsparcie finansowe dla Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą w zakresie renowacji sztandaru 68. Pułku Piechoty?
2. Jakie instrumenty finansowe lub programy ministerialne mogą zostać uruchomione, aby zapewnić zachowanie tego wyjątkowego zabytku?
3. Czy ministerstwo rozważy objęcie odnalezionego sztandaru szczególną ochroną konserwatorską jako zabytku o znaczeniu ogólnopolskim?”
Prośba o wsparcie samorządu wojewódzkiego
Nie tylko poseł na szczeblu centralnym, wcześniej, w maju tego roku, o wsparcie zabiegał również radny Sejmiku Województwa Mazowieckiego – Michał Orliński, który zwrócił się do marszałka Adama Struzika o wsparcie samorządu wojewódzkiego. W odpowiedzi otrzymał pismo z odpowiedzią, że samorząd posiada tego typu instrument wsparcia w postaci programu „Mazowsze dla zabytków”. Problem jednak w tym, że nabór wniosków zakończył się 10 lutego, a kolejna edycja programu planowana jest na początku 2026 roku. Niewykluczone, że muzeum skorzysta z tego wsparcia i w styczniu złoży wniosek.
Zbiórka na konserwacje
O przywróceniu sztandaru do pierwotnej formy nie ma nawet mowy. Możliwe jest przystosowanie go do postaci w której będzie możliwa jego ekspozycja, co jest procesem długim i skomplikowanym. W ramach działań prewencyjnych należy jak najprędzej powstrzymać proces wysychania tkaniny i przeprowadzić badania bakteriologiczne. Następnie uzupełnić ubytki, wzmocnić materiał z którego zbudowana jest chorągiew i do płata jedwabnego przyszyć od nowa metalowe hafty, pierwotnie przymocowane za pomocą nici bawełnianych, które z czasem zbutwiały całkowicie.
Czas ucieka, a sztandar jest w złym stanie. Dlatego muzeum dokłada wszelkich starań, aby proces konserwacji przyspieszyć. Placówka zwróciła się o pomoc do wszystkich osób, którym dobro sztandaru leży na sercu, i uruchomiła otwartą zbiórkę.
Wpłat można dokonywać na konto:
35 9011 0005 0013 1977 2000 0040
z dopiskiem: „na renowację sztandaru 68. Pułku Piechoty”.
