Gniazdo jak rodzina - część I
Jeśli ktoś myśli, że rodziny zastępcze i wioski dziecięce to współczesny pomysł na opiekę nad osieroconymi dziećmi, to jest w błędzie. Takie poglądy istniały już w XIX w., a na terenie Polski urzeczywistniono je ponad 100 lat temu w postaci tak zwanych gniazd sierocych. Jedno z nich istniało w majątku Strugi, między Guzowem a Szymanowem, ale dla uproszczenia nazywano je Sochaczewskim Gniazdem Sierocym im. Wandy.
Historia gniazd sierocych sięga początków XX w, a ich pomysłodawcą był pedagog i działacz społeczny Kazimierz Jeżewski, który zapewne wykorzystał wiedzę zdobytą podczas podróży po Europie. Najpierw, w 1907 r., założył Towarzystwo Gniazd Sierocych. Archiwum Akt Nowych jako współtwórców tej inicjatywy podaje także pisarzy: Marię Konopnicką, Elizę Orzeszkową, Henryka Sienkiewicza.
Intencją założycieli gniazd sierocych było to, aby dzieci, które straciły rodziców, nie mieszkały w wielkich, bezosobowych sierocińcach, ale w małych grupach zorganizowanych na wzór naturalnej rodziny, prowadzonych przez stałych opiekunów czyli rodziców zastępczych. Każde gniazdo miało funkcjonować na wsi jako samowystarczalne gospodarstwo rolne. Dzieci miały się wychowywać w zdrowym środowisku, zdobywać wiedzę szkolną a także uczyć się pracy na roli i w rzemiośle, co w przyszłości zapewniłoby im spokojny byt i wyuczony fach.
Dalekowzroczność oraz zmysł praktyczny organizatorów gniazd sierocych jest nie do przecenienia. Swoją działalność rozwijali bowiem w kraju będącym pod zaborami, a później targanym dwiema potwornymi wojnami. Wieś, uprawianie ziemi i hodowla zwierząt gospodarskich dawały większą szansę na przetrwanie ciężkich lat, niż miasta z ich biedą i brakiem perspektyw dla sierot.
Towarzystwu Gniazd Sierocych przyświecały szczytne idee, o których pisali w odezwie do przyszłych darczyńców i działaczy: „... przystosowanie powstającej zagrody Gniazda do otaczających ją zagród włościańskich z tym jednak warunkiem, żeby pierwsza służyła pożytecznym przykładem dla drugiej; wyszukanie opiekunów - gospodarzy Gniazda, którzyby w charakterze „Ojca i „Matki” odpowiadali zadaniom rodziców i wychowawców, i jednocześnie mogli prowadzić gospodarstwo wiejskie, chociaż skromne, lecz mające służyć przykładem dla innych; zapewnienie sierotom domu rodzinnego, nauki elementarnej, przy jednoczesnem wdrożeniu ich do pracy, mającej zabezpieczyć im byt materjalny, oddziaływanie chociażby tylko pośrednie na otoczenie sąsiedzkie, w znaczeniu wywołania w niem żywszego tętna postępu na drodze rozwoju kulturalnego, — oto są zasadnicze punkty naszego zadania; a zarazem zasadnicze trudności, dotąd jeszcze nie przeparte — i dla spełnienia tych zadań czeka nas dużo jeszcze wytrwałej pracy”.
Gniazda liczyły od kilku do kilkunastu osób w wieku od sześciu do szesnastu lat. W ósmym roku życia dzieci rozpoczynały naukę w wiejskiej szkole, ale tylko zimą, bo latem było zbyt dużo pracy w gospodarstwie, a ich pomoc była niezbędna. Najzdolniejsi po szkole powszechnej mogli uczyć się dalej, otrzymując wsparcie finansowe od Towarzystwa. Pozostali przyuczali się do pracy na roli lub w zawodach przydatnych na wsi – w kuźni, warsztacie tkackim czy w kuchni. Zazwyczaj w wieku 17 lat „gniazdowicze” opuszczali domostwa. Dziewczęta często wychodziły za mąż, chłopcy podejmowali stałą pracę. Na ich miejsce przyjmowano kolejne dzieci.
Doskonałym przykładem jest gniazdo w Marianowie, założone w 1911 r. Mimo że wcześniej taki ośrodek powstał w Galicji, to Marianów był jedną z najważniejszych i najbardziej znanych placówek opiekuńczo-wychowawczych stworzonych przez Kazimierza Jeżewskiego na terenie Królestwa Polskiego.
Za pośrednictwem Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej odnajdujemy dokumenty dotyczące Marianowa. Cytowany fragment przytaczamy w oryginalnej pisowni.
Sprawozdanie Towarzystwa Gniazd Sierocych z 1915 r. tak opisuje tę placówkę: „Gniazdo Sieroce im. Wandy Glezmerowej fundowane jest na 28 morgach dobrej, zdrenowanej ziemi, wydzielonej pod Gniazdo przez prezesa T-wa Gniazd, Stanisława Glezmera, z folwarku Marjanów. należącego do majątku Strugi, w sąsiedztwie Guzowa, Szymanowa i Skotnik, a od Sochaczewa, stacyi kolei kaliskiej —10 wiorst drogi. Na budynki i na urządzenie Gniazda zadeklarował p. Glezmer 12,000 rb. Resztę potrzebnego kapitału da Towarzystwo z ogólnych funduszów, przeznaczonych na fundowanie Gniazd. Narazie Gniazdo dysponuje 6 morgową przestrzenią ziemi, przeznaczoną pod sad i ogród Gniazda i jego budynki. Po uporaniu się z tą pierwszą robotą, jesienią Gniazdo obejmie i pole. W ogrodzie posadzono na jesieni roku zeszłego 160 drzew owocowych. Z czasem linia drzew owocowych wybiegnie poza sad w pole. Na 150 prętach zregulowanej ziemi założono szkółkę drzew owocowych i hodowlę dziczków. Pod plantacje cebuli wzięto tymczasem 50 prętów, pod plantację chrzanu 50 prętów. Opiekun - gospodarz Gniazda, dobry specjalista ogrodnik, chce w roku pierwszym wypróbować ziemię. Naturalnie potrzeba czasu, aby się mógł dobrze zapoznać z warunkami gleby i z warunkami zbytu. Rodzicami Gniazda są pp. Ratajczykowie. Ojciec, jak już mówiliśmy, jest specjalistą ogrodnikiem. Przez ostatnie lat pięć prowadził ogród w Belwederze Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego i pod jego kierunkiem odbywali praktykę uczniowie i uczennice kursów pszczelniczo-ogrodniczych. Dał się nam już poznać, jako człowiek pracy i zamiłowania do swojego fachu”. Cdn...
Jolanta Śmielak-Sosnowska

1913 r. Poświęcenie domu dla Gniazda Sierocego im. Wandy w Marianowie.

Każde gniazdo w takim projekcie mogło zgłosić zmiany wynikające z aktualnych potrzeb

Początki sochaczewskiego gniazda były trudne, należało zagospodarować otrzymaną ziemię. Na zdjęciu sadzenie malin

W 1911 r., kiedy powstało sochaczewskie gniazdo, rodzina mieszkała w pomieszczeniach zastępczych. Na zdjęciu widzimy miejsce pod budowę domu