Dwa kroki od rzeki
Poprzedni odcinek w całości poświęciliśmy kamienicy przy Farnej 13, przypominając jej historię i ludzi z nią związanych. Ale ta mała uliczka to nie tylko najstarszy dom w mieście. Idąc w górę można nią dojść do ul. Staszica lub skierować się w stronę dawnego ratusza i Placu Kościuszki. Można także zejść w dół ulicą Toruńską, ale na jej końcu nie zobaczymy Bzury.
Wyruszając spod słynnej kamienicy w stronę Placu Kościuszki mijamy po prawej stronie rozbudowany w latach 80. XX w. dom prof. Barbary Sobkowicz, wieloletniej polonistki sochaczewskiego liceum, autorki książek zaangażowanej w życie kulturalne miasta. Za nim okazały budynek państwa Janickich, w którym mieszkał zasłużony dla Sochaczewa żołnierz Armii Krajowej, Stanisław Janicki.
Nie tylko nr 13
Stanisław Janicki (rocznik 1919) walczył w szeregach Armii Krajowej pod pseudonimem „Kordon”, uczestniczył w wielu akcjach skierowanych przeciwko niemieckim okupantom i najbardziej znienawidzonym oprawcom ludności Sochaczewa i powiatu. W 1943 r. wykonał, wydany przez państwo podziemne, wyrok śmierci na Albercie Vorbichlerze, wysokim urzędniku starostwa, znanym z opresyjnej działalności przeciwko cywilom. W wolnej Polsce doceniono zasługi Stanisława Janickiego, przyznając mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta, jego imieniem nazwano także jedną z ulic tuż obok Placu Obrońców Sochaczewa (dawny Plac Armii Ludowej), a na budynku Banku Spółdzielczego przy ul. Reymonta, gdzie Stanisław Janicki wykonał głośny wyrok, zawisła pamiątkowa tablica. Zmarł w 2014 r., przeżywszy 95 lat.
Za domem rodziny Janickich można skręcić w ulicę Kardynała Stefana Wyszyńskiego lub iść prosto wzdłuż ogrodzenia skansenu należącego do Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Barbara Sobkowicz wspomina, że po wojnie, na terenie obecnego skansenu, frontem do ulicy Wyszyńskiego, a wtedy Racławickiej, stał parterowy budynek, w którym mieszkali repatrianci zza Buga.
Początki sochaczewskiego muzeum sięgają 1973 r., a jego siedzibę stanowi dawny ratusz miejski, wielokrotnie niszczony i odbudowywany, później rewitalizowany. Szczegółowo pisaliśmy o tym latem 2024 r., opisując dawny Plac Kościuszki. Dowodem na to, jaką perełką architektoniczną był wzniesiony w pierwszej połowie XIX w. ratusz, świadczy zamieszczone zdjęcie. Skansen przy muzeum powstał wiele lat później, w miarę pozyskiwania zbiorów niemieszczących się w budynku.
Druga strona ul. Farnej nie zachwyca wyglądem. Pod koniec lat 60. XX w. naprzeciwko skansenu zbudowano pawilony handlowe. Jak przypomina Barbara Sobkowicz, stanęły one na miejscu parku, jaki zaraz po wojnie powstał w tym miejscu. Pawilony postawili na swój koszt rzemieślnicy, aby prowadzić w nich działalność. Ulokowali się tu m.in. blacharze, fryzjerzy, szewcy, pracownia gorseciarska i sklep Cepelii, cieszący się dużą popularnością. Dzisiaj, z tych pierwszych użytkowników pawilonów pozostał jedynie zakład szewski pana Madanowskiego i sklep „1001 drobiazgów” stojący szczytem do ul. Farnej.
Pawilony zbudowano nie biorąc pod uwagę historycznej wartości tej części miasta. Ale w tamtych czasach była to normalna praktyka, wagę do zabytkowej architektury zaczęto przywiązywać dużo później. Za pawilonami, wzdłuż Farnej, też nie znajdziemy ciekawej zabudowy. Widzimy jedynie odsłonięte podwórko przedwojennej kamienicy przy Toruńskiej i późniejsze dobudówki.
W stronę starego mostu
Ulica Toruńska nie kończy się na skrzyżowaniu z Farną, biegnie w dół do Bzury. Kiedyś jej przedłużeniem był tak zwany stary most, o którym dzisiaj opowiemy. Zanim to jednak nastąpi, wracamy wspomnieniami do dawnych domów stojących po prawej stronie Toruńskiej. Tymi wspomnieniami dzieli się z nami Barbara Sobkowicz.
- Za podwórkiem kamienicy Farna 13, w kierunku rzeki, stał nieistniejący już domek rodziny Zajączkowskich, a przy nim zadbany ogródek. Następny parterowy budynek z czerwonej cegły należał do osoby powszechnie podejrzewanej w czasie wojny o współpracę z Niemcami. Za nim znajdował się bliźniaczy dom (a w nim pokój z kuchnią), należący do państwa Szkudlarków. Pan Szkudlarek był żwirzarzem, przy domu stały łódki, z których wyławiał żwir, a następnie go sprzedawał – opowiada nasza rozmówczyni i przypomina dramatyczną sytuację, kiedy zimą, jako dziecko, jeździła na łyżwach po zamarzniętej rzece i wpadła do przerębla. Z opresji uratował ją właśnie pan Szkudlarek.
Rodzina Barbary Sobkowicz sprowadziła się na Farną w latach 40. ubiegłego wieku do drewnianego domu stojącego frontem do Toruńskiej.
- To były czasy, kiedy chodziło się nad Bzurę kąpać, łowić ryby. Woda była czysta a brzeg piaszczysty. Pamiętam, jak robiłam babki z tego piasku. Dalej od brzegu ten duży, płaski teren porastała niska trawa, a w latach 50. swoje obozowiska rozkładali Cyganie. Było wtedy gwarno i wesoło – opowiada pani profesor.
Za ich posesją już nikt nie mieszkał, więc kiedy powstał murowany dom, z okien mieli piękny widok na rzekę, za nią pola uprawne i dopiero dalej zabudowania. Dzisiaj po lewej stronie znajdują się zabudowania powstałe na skarpie.
Na początku lat 60., w ciągu ul. Toruńskiej, pojawił się drewniany most, łączący prawo- i lewobrzeżny Sochaczew. Była to tymczasowa przeprawa postawiona na czas budowy głównego mostu na Bzurze. Najczęściej jeździły nią furmanki, rowery, znacznie rzadziej samochody. Most nie przetrwał długo. W połowie lat 70. ktoś go podpalił i drewniana konstrukcja uległa całkowitemu zniszczeniu.
Dzisiaj w tym miejscu dostępu do Bzury broni metalowa bariera, a gęste zarośla na skarpie zasłaniają brzeg i nurt rzeki. Nie da się zejść na dół, a szkoda, bo pewnie byłby to malowniczy zakątek miasta i dodatkowe miejsce do spacerów.
Jolanta Śmielak-Sosnowska
Foto: Tymczasowy most w śladzie ulicy Toruńskiej przetrwał zaledwie kilkanaście lat. W połowie lat 70 został podpalony i uległ całkowitemu zniszczeniu. Zdjęcie po raz pierwszy prezentowaliśmy w naszym cyklu "Kocham moją ulicę"
