Tomira Neugebauer – przedwojenna działaczka
Niełatwo sobie uzmysłowić, w jaki sposób losy różnych osób i rodzin mogą się przenikać i zazębiać. Tak było w przypadku starościny sochaczewskiej, Tomiry Neugebauer. Zrządzenie losu sprawiło, że najpierw znalazła się w komitecie upamiętniającym Stefanię Skotnicką, pierwszą żonę generała Stanisława Grzmota-Skotnickiego, aby następnie trafić do Sochaczewa, w pobliże miejsca heroicznej walki na polu Bitwy nad Bzurą oraz śmierci tego niezłomnego dowódcy.
Tomira Maria Racięcka urodziła się w 1893 r. Była wychowana w tradycjach patriotycznych nawiązujących do powstania styczniowego. W roku 1912 Racięcka trafiła do Krakowa i włączyła się w przygotowania do walki o niepodległość. Wybuch I wojny światowej zastał ją w Łodzi. Dom rodzinny, prowadzony przez matkę, był ostoją ruchu niepodległościowego. Racięcka wstąpiła do Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego oraz Polskiej Organizacji Wojskowej. W POW szybko doceniono jej zaangażowanie i powierzono funkcję komendantki Oddziału Żeńskiego Okręgu IV Łódzkiego. Tam też poznała swojego przyszłego męża – Jerzego Ostoję Neugebauera. Poza walką z zaborcą podjęła pracę w ośmioklasowym gimnazjum żeńskim.
W 1919 r. przeniosła się do Warszawy, pracowała w szkole powszechnej, jednocześnie prowadziła gospodę żołnierską na Dworcu Brzeskim. Gospody takie służyły żołnierzom polskim jako miejsca spędzania czasu wolnego, czytania gazet oraz zabaw towarzyskich. Prócz strawy duchowej mogli liczyć na wyżywienie za przystępną cenę. Racięcka podjęła również studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim.
Tomira Racięcka poślubiła Jerzego Ostoję Neugebauera 26 listopada 1921 r. w Warszawie w kościele garnizonowym przy ulicy Długiej. Świadkami zawarcia małżeństwa byli gen. Mieczysław Norwid-Neugebauer, brat pana młodego, oraz Stanisław Głuchowski, urzędnik powiatowy. Małżonkowie mieszkali w Warszawie, bowiem Jerzy Ostoja Neugebauer pełnił służbę czynną w Wojsku Polskim. 30 września 1931 r. został przeniesiony do rezerwy i podjął pracę w administracji państwowej.
Rodzina Neugebauerów z Warszawy przeniosła się do Wilejki (obecnie na Białorusi), gdzie Jerzy objął stanowisko starosty, zaś Tomira angażowała się w działalność społeczną i charytatywną. Została przewodniczącą zrzeszenia Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet. Prowadziła ośrodek zdrowia, dom starców, zakład opieki nad dziećmi oraz kolonie i półkolonie. 22 maja 1931 r. została wybrana na członka zarządu Patronatu Opieki nad Więźniami w Wilejce. Patronat udzielał m.in. zapomóg potrzebującym i zwolnionym więźniom na powrót do domu oraz, w miarę posiadanych środków, uskuteczniał zakup bielizny i obuwia. (…)
Następnie Neugebauerowie przeprowadzili się do Baranowicz, dokąd Jerzy został przeniesiony i mianowany starostą. Tego rodzaju przeniesienia nie należały do rzadkości, bowiem starostów powoływał wówczas Minister Spraw Wewnętrznych, który w każdej chwili mógł zdecydować o zmianie ich miejsca pracy. Tomira szybko odnalazła się w nowym miejscu. Początkowo, jako wiceprzewodnicząca, a potem przewodnicząca Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet kierowała bursą, stacją opieki nad matką i dzieckiem oraz żłobkiem. Budowała lokale półkolonijne oraz organizowała na szeroką skalę dożywianie dzieci.
W tym czasie w Baranowiczach, wraz z żoną Stefanią i dziećmi, przebywał generał Stanisław Grzmot-Skotnicki, który w latach 1927-1937 był dowódcą 9 Samodzielnej Brygady Kawalerii. Nie ulega wątpliwości, że obie rodziny nawiązały wtedy relacje towarzyskie. Z całą pewnością Tomira Neugebauer i Stefania Skotnicka współpracowały ze sobą. Generałowa była bowiem założycielką i pierwszą przewodniczącą Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet w Baranowiczach. Przewodniczyła również miejscowemu kołu „Rodziny Wojskowej”. Dlatego, po śmierci Stefanii Skotnickiej w dniu 4 maja 1934 r., w łonie Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet w Baranowiczach narodziła się idea uczczenia pamięci zmarłej generałowej poprzez wybudowanie w Uznogach, wsi leżącej w ówczesnym powiecie baranowickim, szkoły powszechnej jej imienia. Z „Kurjera Nowogródzkiego” dowiaduje się, że wobec tego, że koszta budowy gmachu szkolnego w Usnogach wyniosą około 9 tysięcy złotych, panie postanowiły potrzebną sumę zebrać za pomocą dość pomysłowej imprezy “bal bez balu”, który został wyznaczony na dzień 3 marca r. b. Cena biletu na ten “bal bez balu” wynosi 3,00 zł, które można wpłacać na konto P. K.O. Szkołę im. generałowej Stefanii Skotnickiej udało się ostatecznie zbudować dzięki zainteresowaniu sprawą podoficerów z 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich, stacjonującego w garnizonie Baranowicze, którzy objęli ją swoją opieką. Wojsko z własnych środków urządziło również ogródek, plac przy szkole i sprawiło ogrodzenie.
Kolejne przenosiny Jerzego, jako starosty, miały miejsce w 1935 r. do Sochaczewa. Tomira, jako przewodnicząca Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet w Sochaczewie, a nadto przewodnicząca Powiatowego Komitetu Pomocy Dzieciom i Młodzieży w Sochaczewie, w ciągu trzyletniego okresu działalności rozwinęła szeroką akcję opieki nad matką i dzieckiem oraz zakładała na terenie całego powiatu punkty dożywiania, docierając do najdalszych zakątków.
Tomira Neugebauer zmarła 12 grudnia 1938 r. w Warszawie. Nabożeństwo żałobne odbyło się w kościele św. Jozafata na Powązkach, po czym zwłoki złożono na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. We wspomnieniu pośmiertnym, zamieszczonym w „Prostej Drodze” nr 7 z 16 lutego 1939 r., można przeczytać: Stanowisko męża, jako starosty, ułatwia jej pracę. Więcej jednak działała jej niestrudzona energja, nieznużona nigdy wola, jej niezmiernie szczęśliwe ustosunkowanie się do ludzi i świadomość dokładna zadań i obowiązków działaczki społecznej. Z Sochaczewa piszą: “Praca Jej została — zabrakło jej uśmiechu”. Rada Powiatowa w Sochaczewie na początku 1939 r. postanowiła poza kwotą 3.000 zł, preliminowaną w budżecie zwyczajnym na rok 1939/40, przeznaczyć z nadwyżki budżetowej za rok 1938/39 sumę zł 4.000 na udział w budowie „Dziecińca“ w Sochaczewie imienia Tomiry Neugebauerowej „celem uczczenia pamięci zmarłej, która w dziedzinie opieki społecznej i pracy charytatywnej na terenie powiatu położyła wiele wysiłków i poświęcenia” – podaje „Samorząd – tygodnik poświęcony sprawom samorządu terytorialnego” w numerze 14 z dnia 2 kwietnia 1939 r.
Sebastian Tempczyk
Na podstawie "Tomira Neugebauer – starościna sochaczewska, która upamiętniła pamięć żony gen. Grzmota-Skotnickiego" Sebastiana Tempczyka, pełna treść na www.muzeumsochaczew.pl
