Sochaczew Sochaczew Sochaczew
Sochaczewskie miejsca pamięci

Nieżyjący już Leszek Nawrocki, kustosz Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą, autor publikacji historycznych, przez lata pracy zgromadził wiele wojennych wspomnień świadków września 1939 r., a wśród nich uczestników Bitwy nad Bzurą. Dzięki nim udało mu się stworzyć spójny obraz początku wojny na naszym terenie. W jednej ze swych publikacji opisał także sochaczewskie miejsca pamięci nierozerwalnie związane z wrześniem 1939 roku.

 

Na cmentarzu parafialnym (parafii pw. Św. Wawrzyńca) przy ul. Traugutta, w wydzielonej kwaterze usytuowanej w północno-wschodniej części nekropolii, pochowanych jest 400 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w czasie bitwy nad Bzurą (m.in. podczas walk o Sochaczew w dniach 14-16 września 1939 r.) oraz zmarłych z ran w Szpitalu Wojskowym nr 802 i Szpitalu Powiatowym Św. Józefa w Sochaczewie. Spośród 400 pochowanych żołnierzy ustalono dane 158. Spoczywają tu m.in. obrońcy Sochaczewa: ppor. Kacper Klaniewski - dowódca I plutonu, 2 kompanii ckm 18 pp, poległy 15.09.1939 r.; ppor. Abram Kurz – lekarz II batalionu 18 pp, poległy 14.09.1939 r.; ppor. Adam Wzorek – dowódca II plutonu, 4 kompanii 18 pp, poległy 15.09.1939 r. Na cmentarzu pochowany był również por. Marian Himmel – dowódca 4 kompanii 18 pp, poległy 15.09.1939 r. W okresie okupacji rodzina przeniosła ciało por. Himmla na cmentarz w Skierniewicach. Kwatera zajmuje powierzchnię 0,0345 ha (345 m²). Znajduje się na niej 14 mogił zbiorowych obramowanych krawężnikami z betonu. Na mogiłach umieszczone są betonowe krzyże z metalowymi tabliczkami. W kwaterze, obok mogił zbiorowych znajduje się oddzielny grób mjr. Feliksa Kozubowskiego – dowódcy II batalionu 18 pp, poległego 16 września 1939 r. w czasie obrony Sochaczewa. Kwatera wojenna powstała w 1941 r., obecny kształt przybrała w 1961 r. Administratorem kwatery jest Urząd Miejski w Sochaczewie.

W dzielnicy Trojanów, przy Al. 600-lecia, obok powstałego w 1893 r. cmentarza parafialnego (parafii pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny), istnieje cmentarz wojenny na którym pochowanych jest 3693 żołnierzy armii „Poznań” i „Pomorze” poległych we wrześniu 1939 r. w czasie bitwy nad Bzurą, 20 żołnierzy AK poległych w starciu z Niemcami pod Bronisławami 4 kwietnia 1944 r. oraz 142 ofiary terroru hitlerowskiego z lat okupacji. Z 3693 pochowanych tu żołnierzy udało się ustalić tożsamość 535. Na cmentarzu zajmującym powierzchnię 0,4410 ha (4410 m²) znajduje się 49 mogił zbiorowych obwiedzionych betonowym krawężnikiem. Na mogiłach umieszczone są betonowe krzyże z metalowymi tabliczkami.

Żołnierze pochowani na cmentarzu ekshumowani zostali z terenu Adamowej Góry, Bibiampola, Chodakowa, Czerwonki, Czystego, Karwowa, Kątów, Konar, Kożuszek, Kromnowa, Łubianki, Mistrzewic, Nowych Mostków, Przęsławic, Rozlazłowa, Sochaczewa, Sokul, Strzyżewa, Szczytna, Śladowa, Trojanowa, Tułowic, Wypaleniska, Zakrzewa, Zosina, Żelazowej Woli, Żukowa oraz ze zlikwidowanego w 1952 r. cmentarza w Janowie. Początki cmentarza sięgają 1940 r. We wrześniu tego roku w Trojanowie, przy skrzyżowaniu ul. Staszica z dzisiejszą Al. 600-lecia, Niemcy zaczęli urządzać cmentarz dla swoich żołnierzy. W tej sytuacji proboszcz parafii w Trojanowie – ks. Jan Bogusz zwrócił się do wójta gminy Chodaków (na terenie której znajdował się wtedy Trojanów) o wydanie zezwolenia na urządzenie cmentarza dla poległych polskich żołnierzy. Zezwolenie otrzymano w październiku 1940 r. Stroną techniczno-organizacyjną związaną z założeniem cmentarza zajęli się pracownicy fabryki w Chodakowie. Akcją przenosin ciał żołnierzy kierował społeczny komitet organizacyjny, w którym obok ks. Bogusza znaleźli się m.in.: Anna Świeżyńska, Stanisław Konopski, Horyński i Kulisiewicz. Z cmentarza umiejscowionego na terenie fabryki oraz z wszystkich grobów znajdujących się w gminie Chodaków ekshumowano ciała żołnierzy i przewieziono transportem fabrycznym do Trojanowa. Na miejscu wybranym przez ks. Bogusza na cmentarz wojskowy pochowano wówczas około 600 żołnierzy i oficerów. Obecnie opiekę nad cmentarzem sprawuje Urząd Miejski w Sochaczewie.

Na terenie cmentarza znajdują się dwa pomniki. W głębi cmentarza, w pobliżu ogrodzenia otaczającego ten obiekt od zachodu, stoi pomnik odsłonięty 14 września 1969 r.,. w 30 rocznicę bitwy nad Bzurą. Pomnik został zbudowany według projektu artysty rzeźbiarza Tadeusza Wyrzykowskiego. Ma on formę wysokiego na około 10 m obelisku wykonanego z bloków granitu strzegomskiego, stojącego na cokole o wymiarach 2,5x2,5 m. Na znajdującym się na szczycie bloku umieszczony był wizerunek Krzyża Grunwaldu. Na frontowej ścianie pomnika widniał napis: W HOŁDZIE/ i WDZIĘCZNOŚCI/ ORAZ W DOWÓD/ WIECZNEJ/ PAMIĘCI/ POLEGŁYM/ W OBRONIE/ OJCZYZNY/ W WALCE/ O JEJ WYZWOLENIE/ NARODOWE/ i SPOŁECZNE/ - RODACY. W 2013 r. z inicjatywy pracowników Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą oraz członków Muzealnej Grupy Rekonstrukcji Historycznej im. II/18pp zmieniono inskrypcje umieszczone na pomniku. W miejscu Krzyża Grunwaldu znalazła się płyta z czarnego granitu z płaskorzeźbą przedstawiającą orła wojskowego na tarczy amazonek wz. 1919, jakiego w okresie II Rzeczypospolitej umieszczano na czapkach wojskowych. Niżej znalazły się kolejne dwie płyty z czarnego granitu, na których widnieje płaskorzeźba z wizerunkiem dwóch skrzyżowanych szabli polskich wz. 34 oraz dwóch hełmów wz. 15 i 31. U dołu pomnika zawieszone są trzy płyty z czarnego granitu z wyrytym na nich tekstem: CZEŚĆ i CHWAŁA!/ OBROŃCOM HONORU/ RZECZYPOSPOLITEJ/ ŻOŁNIERZOM BITWY/ NAD BZURĄ/ ARMII „POZNAŃ”/ I „POMORZE”/ BOHATEROM/ ARMII KRAJOWEJ/ OBWODU „SKOWRONEK”/ OFIAROM ZBRODNI/ NIEMIECKICH/ POLEGLYM/ I ZAMORDOWANYM/ ZA WOLNOŚĆ POLSKI/ 1939 – 1945/ SOCHACZEWIANIE.

Pomnik z nową inskrypcją odsłonięty został 17 września 2013 r. w 74 rocznicę bitwy nad Bzurą. W centralnej części cmentarza stoi obelisk postawiony w hołdzie poległym we wrześniu 1939 r. żołnierzom 68 pułku piechoty z Wrześni, ufundowany przez społeczeństwo ziemi wrzesińskiej. Uroczystości związane z odsłonięciem pomnika odbyły się 16 września 1984 r. w 45 rocznicę bitwy nad Bzurą. Obelisk ma kształt muru zbudowanego z nieregularnych bloków granitu. Na pomniku umieszczona jest metalowa tablica z tekstem: POLEGŁYM/ WE WRZEŚNIU 39/ W OBRONIE OJCZYZNY/ ŻOŁNIERZOM/ 68 PUŁKU PIECHOTY/ Z WRZEŚNI/ SPOŁECZEŃSTWO ZIEMI WRZESIŃSKIEJ. W lewym, górnym rogu tablicy wizerunek Krzyża Virtuti Militari. Przy wejściu na teren cmentarza umieszczona jest tablica informacyjna wykonana z ciemnego granitu na której widnieje tekst: TU/ SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI/ OBROŃCÓW OJCZYZNY i/ OFIAR TERRORU HITLEROWSKIEGO/ 1939-1945/ 3693 ŻOŁNIERZY W.P./ POLEGŁYCH WE WRZEŚNIU/ 1939 R./ 142 OFIARY MORDÓW/ OKUPANTA HITLEROWSKIEGO/ 20 ŻOŁNIERZY AK/ POLEGŁYCH 4-IV-1944 POD/ BRONISŁAWAMI/ W WALCE/ Z ODDZIAŁAMI S.S i S.D (124).

Przy skrzyżowaniu ul. Staszica z Al. 600-lecia w rejonie lecznicy dla zwierząt znajdował się niemiecki cmentarz wojskowy. Spoczywało na nim 547 żołnierzy Wehrmachtu poległych w latach 1939-1945. Teren cmentarza został zdewastowany po II wojnie światowej. Latem 1996 r. firma „Archen” na zlecenie niemieckiej fundacji „Pamięć” dokonała ekshumacji szczątków żołnierzy. Prace prowadzone były pod nadzorem niemieckiego archeologa. W trakcie przeprowadzonej ekshumacji odkryto tylko część grobów. Znaczna ich ilość pozostała pod budynkami lecznicy dla zwierząt. Szczątki pakowane były w plastikowe worki i przewożone do laboratorium w Warszawie, gdzie poddano je szczegółowym badaniom i identyfikacji. W ustaleniu tożsamości pochowanych żołnierzy pomocne były metalowe znaki tożsamości (tzw. „nieśmiertelniki”). Obok szczątków żołnierzy do oddzielnych worków pakowano różne przedmioty znalezione przy ekshumowanych, m.in. złote koronki zębów, monety, lusterka, grzebienie. Z powrotem zakopywane były hełmy, szczątki butów, pasów i innych elementów oporządzenia. Część przedmiotów wydobytych w czasie ekshumacji trafiła do Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Szczątki ekshumowanych ostatecznie przeniesiono na zbiorowy cmentarz żołnierzy niemieckich w Mławce – miejscowości leżącej na terenie gminy Iłowo-Osada (pow. działdowski, woj. warmińsko-mazurskie) (125) .

Przy ul. Sierpniowej na terenie cmentarza żydowskiego znajduje się mogiła żołnierzy WP narodowości żydowskiej. Mogiła ta nie jest w żaden sposób oznaczona. Pochowani w niej są: strz. Pinkus Kromberg z 18 pp (26 DP) poległy 14 września 1939 r. w Czerwonce i kpr. Bernard Metzendorf z 19 pp (5 DP) zmarły 26 września 1939 r. w Sochaczewie. Na terenie cmentarza, obok lapidarium z wmurowanymi szczątkami zniszczonych nagrobków, znajduje się też tablica upamiętniająca ofiary niemieckiego bombardowania Sochaczewa we wrześniu 1939 r. Na płycie wykonanej z różowego granitu umieszczony jest tekst: PAMIĘCI/ GOTELF/ SZAJNWALD/ KUTNOWSKI/ ERLICH/ BERG/ ZGINĘLI OD BOMBY/ W 1939 R (126). 23 lipca 1991 r. na cmentarzu odsłonięto tzw. „Ścianę Pamięci” („Ścianę Płaczu”) poświęconą pamięci Żydów sochaczewskich zamordowanych przez hitlerowców w latach 1939-1945. Na pomniku umieszczono tablice w czterech językach: hebrajskim, jidysz, angielskim i polskim (127).
Poza cmentarzami, na terenie miasta znajduje się 14 pomników, obelisków i tablic pamiątkowych, które są świadectwem bohaterstwa żołnierzy i mieszkańców Sochaczewa walczących z niemieckim agresorem oraz nie pozwalają zapomnieć o zbrodniach wojennych popełnionych przez wojska niemieckie w Sochaczewie we wrześniu 1939 r.

W Chodakowie przy ul Chopina umieszczona jest tablica pamiątkowa poświęcona żołnierzom września 1939 r. i członkom ruchu oporu poległym w walce z okupantem w latach 1939-1945. Tablica odlana jest z brązu. U góry umieszczony jest wizerunek orła wojskowego. Niżej znajduje się następujący tekst: WIECZNA CZEŚĆ I CHWAŁA/ ŻOŁNIERZOM WRZEŚNIA I RUCHU OPORU/ POLEGŁYM W WALCE Z OKUPANTEM/ W LATACH 1939-1945/ IGOR BAŁACZYŃSKI • HENRYK BORUCH •/ BOGDAN CZERWIŃSKI • KAZIMIERZ FELCZAK • STEFAN FREJ • WŁADYSŁAW/ FREJ • STANISŁAW FRADOWSKI •/ STANISŁAW GRZĘDA • JAN KOŻBIAŁ/• KAZIMIERZ KRAJEWSKI/ HENRYK MACIĄGIEWICZ • STANISŁAW MARAT/• ADOLF MARSZAŁEK • WINCENTY/ MICHALCZYK • JÓZEF MORAWSKI •/ STANISŁAW PRZYBYLSKI • JÓZEF/ RYBAK • ZBIGNIEW SADOWSKI • HENRYK/ SKOWROŃSKI • STANISŁAW SŁUBIK/ W 60-lecie istnienia Chodakowskich/ Zakładów Włókien Chemicznych Chemitex/ załoga i towarzysze broni/ Sochaczew, wrzesień 1988 roku.

18 września 1999 r. w Trojanowie, naprzeciw wejścia do kościoła parafialnego pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny odsłonięty został pomnik, tzw. „Trojanowska Golgota”, poświęcony ofiarom walk i terroru XX wieku, w tym 18 mieszkańcom Trojanowa rozstrzelanym przez Niemców 15 września 1939 r. Pomnik powstał z inicjatywy ówczesnego proboszcza parafii w Trojanowie – ks. Antoniego Jaszczołta. Na pomnik składa się ściana zbudowana z polnych kamieni, zwieńczona u góry trzema betonowymi krzyżami (symbolicznie nawiązującymi do Golgoty). Między ramionami krzyży umieszczona jest płyta z napisem: DEO OPTIMO MAXIMO/ U PROGU XXI WIEKU/ DLA UCZCZENIA OFIAR ODCHODZĄCEGO STULECIA/ POLAKOM POLEGŁYM I POMORDOWANYM/ W TYM 18 -TU ROZSTRZELANYCH MIESZKAŃCÓW/ TROJANOWA 15 WRZEŚNIA 1939 ROKU/ POMNIK TEN STAWIAJĄ/ PROBOSZCZ I PARAFIANIE/ WRZESIEŃ 1999. Po bokach płyty z tekstem umocowane są tablice z wizerunkiem Krzyża Virtuti Militari. Autorem projektu „Trojanowskiej Golgoty” jest architekt Mieczysław Gliszczyński, który wcześniej projektował nowe skrzydło trojanowskiego kościoła. Kamienie na budowę pomnika miały początkowo pochodzić z okolicznych pól. Kiedy jednak okazało się, że okolice Trojanowa nie obfitują w odpowiedni budulec, kamienie przywieziono z Kurdwanowa (128).

Na frontowej ścianie Ratusza – siedzibie Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą umieszczone są 4 tablice pamiątkowe. Pierwsza z nich znajduje się na prawo od wejścia do budynku. Poświęcona jest żołnierzom polskim poległym w bitwie nad Bzurą we wrześniu 1939 r. Odsłonięto ją we wrześniu 1989 r., w 50 rocznicę wybuchu II wojny światowej. Na odlanej z brązu tablicy widnieje tekst: ŻOŁNIERZOM POLSKIM/ POLEGŁYM W BITWIE NAD BZURĄ/ W 50 ROCZNICĘ/ WYBUCHU II WOJNY ŚWIATOWEJ/ SPOŁECZEŃSTWO WOJEWÓDZTWA SKIERNIEWICKIEGO/ WRZESIEŃ 1989. Po lewej stronie wejścia umieszczono 3 tablice. W 1992 r. wmurowano tablicę poświęconą kpr. Mirosławowi Czechowi - bohaterowi szarży pod Wólką Węglową 19 września 1939 r., który uratował sztandar 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich. Podczas szarży pod rannym kpr. Feliksem Maziarskim, trzymającym drzewce sztandaru, padł koń. W ostatniej chwili, będący nieopodal, kpr. Mieczysław Czech przejął od niego sztandar i dołączył do dowódcy. Za ten czyn gen. Juliusz Rómmel odznaczył go swoim własnym orderem Virtuti Militari. Na tablicy wykonanej z czarnego granitu umieszczono napis: PAMIĘCI KAPRALA/ MIECZYSŁAWA CZECHA/ KAWALERA VIRTUTI MILITARI/ KTÓRY W SZARŻY POD WÓLKĄ WĘGLOWĄ/ 19 IX 1939 ROKU URATOWAŁ/ SZTANDAR/ 14 PUŁKU UŁANÓW JAZŁOWIECKICH/ UŁANI JAZŁOWIECCY 1992 R. Nad tą tablicą wisi kolejna poświęcona pamięci por. Mariana Walickiego, który 19 września 1939 r. pod Wólką Węglową poprowadził szarżę 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich. Brawurowy atak przełamał pozycje niemieckie, dzięki czemu pułk przebił się do oblężonej Warszawy, otwierając też drogę innym oddziałom armii „Poznań” i „Pomorze”. W czasie szarży pułk poniósł bardzo ciężkie straty. W wyniku odniesionych ran zmarł m.in. por. Marian Walicki. Tablica ta, podobnie jak umocowana niżej, wykonana jest z czarnego granitu i zawiera następującą inskrypcję: PAMIĘCI/ POR. MARIANA WALICKIEGO/ KAWALERA VIRTUTI MILITARI/ KTÓRY 19 IX 1939/ POD WÓLKĄ WĘGLOWĄ/ JAKO DOWÓDCA/ CZOŁOWEGO SZWADRONU/ POPROWADZIŁ DO SZARŻY/ 14 PUŁK UŁANÓW JAZŁOWIECKICH/ JAZŁOWIACY. Tablicę odsłonięto 16 września 1995 r. z inicjatywy 14 Drużyny Harcerskiej im. 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich i Koła Pułkowego w Londynie, które przekazało środki na wykonanie tablicy. 31 sierpnia 2009 r. w czasie obchodów 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej na ścianie Ratusza odsłonięto tablicę poświęconą mjr. Feliksowi Kozubowskiemu – dowódcy II batalionu 18 pp i jego żołnierzom walczącym i poległym w dniach 14-16 września w czasie walk o Sochaczew. Na tablicy wykonanej z czerwonego granitu umieszczony jest tekst: PAMIĘCI MAJORA/ FELIKSA KOZUBOWSKIEGO/ DOWÓDCY II BATALIONU/ 18 PUŁKU PIECHOTY/ I JEGO ŻOŁNIERZY/ WALCZĄCYCH I POLEGŁYCH/ 13-15 WRZEŚNIA 1939 R./ W OBRONIE SOCHACZEWA/ „I zbierałeś wśród gruzów swoich martwych druhów,/ Ze zgliszcz i ze dna Bzury, z rozległych obrzeży./ W kompanie ustawiałeś poległych żołnierzy,/ By wprowadzić do nieba swój batalion duchów.”/ por. Andrzej Doroszewski/ SOCHACZEWIANIE/ W 70 ROCZNICĘ BITWY NAD BZURĄ/ SOCHACZEW 2009. Tablica poświęcona mjr. Kozubowskiemu i jego żołnierzom znajduje się na lewo od tablic dotyczących żołnierzy 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich (129) .

W fasadę kościoła pw. Matki Bożej Różańcowej, między bocznym wejściem a wieżą, w 1989 r., w 50. rocznicę wybuchu II wojny światowej wmurowano tablicę pamiątkową. Złożona z kilku płyt czarnego granitu ma kształt krzyża. U góry tablicy umieszczono wizerunek Krzyża Virtuti Militari i daty 1 IX 1939 1 IX 1989. Niżej widnieje następujący tekst: PAMIĘCI/ SYNÓW I CÓREK ZIEMI SOCHACZEWSKIEJ/ KTÓRZY CIERPIENIEM, KRWIĄ i ŻYCIEM/ ZAPŁACILI ZA WIARĘ W BOGA, LUDZKĄ/ GODNOŚĆ i WOLNOŚĆ NARODU/ ŻOŁNIERZY WOJNY OBRONNEJ/ WE WRZEŚNIU 1939 R./ ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ/ i POLSKICH SIŁ ZBROJNYCH/ OFIAR TERRORU/ POLEGŁYCH – W AKCJACH ZBROJNYCH/ W POWSTANIU WARSZAWSKIM/ ZAMORDOWANYCH – W KATOWNIACH/ ŁAGRACH, OBOZACH KONCENTRACYJNTCH/ KREMATORIACH i EGZEKUCJACH/ SPOŁECZEŃSTWO SOCHACZEWSKIE/ W 50-TĄ ROCZNICĘ WYBUCHU/ II WOJNY ŚWIATOWEJ. W 1994 r. wokół tablicy pamiątkowej stworzono „Ścianę Pamięci”, na której umieszczono nazwiska poległych i pomordowanych na terenie ziemi sochaczewskiej w czasie II wojny światowej.

12 września 1939 r. w czasie bombardowania Sochaczewa uszkodzony został kościół pw. św. Marii Magdaleny (dawny kościół dominikanek). Organista parafii św. Wawrzyńca Stanisław Ochalski widząc płonącą świątynię wyniósł z niej Najświętszy Sakrament i przeniósł do leżącego po drugiej strony ulicy kościoła podominikańskiego (Matki Boskiej Różańcowej). Oprócz Najświętszego Sakramentu organista przeniósł także najcenniejsze przedmioty liturgiczne znajdujące się w świątyni (m.in. srebrny krzyż pochodzący z 1616 r., monstrancję, XVIII-wieczny ornat oraz stare księgi metrykalne. Kiedy organista wrócił do kościoła po kolejną partię przedmiotów, zburzona została jego wschodnia ściana, a odłamek eksplodującego obok pocisku zranił go poważnie w prawą nogę. Rannego przetransportowano do Szpitala Powiatowego św. Józefa. Przyjmujący go lekarz chciał amputować mu poszarpaną odłamkiem nogę. Stanisław Ochalski uważał jednak, że w szpitalu jest wielu innych rannych i chorych bardziej niż on potrzebujących pomocy. Po zatamowaniu krwotoku lekarz wrócił do innych pacjentów. Kiedy po kilku godzinach ponownie zajęto się rannym organistą, okazało się, że odniósł on bardzo ciężkie obrażenia wewnętrzne. Odłamek pocisku po uszkodzeniu nogi przeciął jelita i utkwił w wątrobie. Na ratunek było już za późno i organista zmarł jeszcze tego samego dnia. Z powodu nawały artyleryjskiej, która spadła na miasto nie można było go pochować. Trumna z jego ciałem stała na cmentarzu aż do 18 września. Pogrzebem ograbionych w międzyczasie zwłok zajęła się dopiero jego żona po powrocie z Szymanowa, gdzie przebywała z dziećmi w czasie walk o miasto (130) . W 60. rocznicę śmierci bohaterskiego organisty parafia św. Wawrzyńca uczciła jego pamięć, fundując mu tablicę wewnątrz kościoła. Uroczystego odsłonięcia dokonano 12 września 1999 r. Na wykonanej z białego marmuru tablicy znajduje się inskrypcja: Ś † P/ Stanisław Ochalski/ * 7. 7. 1884 † 12. 9. 1939/ Organista Parafii św. Wawrzyńca w Sochaczewie/ w latach 1919-1939/ Oddał życie wynosząc z płonącego kościoła/ Najświętszy Sakrament/ oraz najcenniejsze przedmioty liturgiczne/ w 60-tą rocznicę – Parafia św. Wawrzyńca/ Sochaczew, dn. 12 września 1999 r.

Przy ul. Traugutta, na skwerze znajdującym się na terenie Podzamcza stoi pomnik poświęcony poległym i pomordowanym w obronie Ojczyzny w latach 1939-1945. Betonowy pomnik ma formę obelisku o kształcie ściętego ostrosłupa. U dołu, na frontowej ścianie umieszczono wizerunek Krzyża Grunwaldu. Na cokole wyłożonym granitowymi płytami, na którym posadowiony jest pomnik, znajduje się napis: CZEŚĆ i CHWAŁA/ POLEGŁYM ŻOŁNIERZOM/ PARTYZANTOM i OFIAROM TERRORU/ KTÓRZY POŚWIĘCILI WŁASNE ŻYCIE/ OBRONIE OJCZYZNY/ 1939-1945. Pomnik został odsłonięty w 1969 r. Wcześniej pomnik stał na cmentarzu wojennym w Trojanowie przy Alei 600-lecia.

Na dziedzińcu Zespołu Szkół Ogólnokształcących im. Fryderyka Chopina przy ul. 15 Sierpnia znajdują się pomnik (głaz narzutowy) i tablica pamiątkowa poświęcone uczniom szkoły poległym w obronie Ojczyzny w latach II wojny światowej. Na głazie narzutowym widnieje napis: NIECH UMARLI ŻYWYM/ MÓWIĄ, CO SIĘ STAŁO/ 1939-1945/ 1926-1986. Pomnik ten postawiono z okazji obchodów 60-lecia istnienia szkoły. 10 lat później, z okazji kolejnych obchodów, tym razem 70-lecia powstania szkoły, przed pomnikiem umieszczono tablicę pamiątkową. U góry płyty wykonanej z czerwonego granitu wyryto tekst: UCZNIOWIE LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO/ IM. FRYDERYKA CHOPINA W SOCHACZEWIE/ POLEGLI W OBRONIE OJCZYZNY WALCZĄC Z NIEMCAMI/ PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ. Niżej umieszczono nazwiska uczniów szkoły. U dołu tablicy widnieje napis: SOCHACZEW DN. 5 X 1996.

Jednym z absolwentów szkoły, którzy polegli we wrześniu 1939 r., w czasie bitwy nad Bzurą, był kpr. pchor. Aleksander Przeźmiński. W 1934 r. ukończył on Gimnazjum Koedukacyjne Powiatowego Sejmiku Sochaczewskiego im. Fryderyka Chopina w Sochaczewie. Rok później odbył służbę w 10 pp w Łowiczu i ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty w Zambrowie. Po ukończeniu Gimnazjum studiował prawo, działał też aktywnie w harcerstwie. W 1939 r. w stopniu kaprala podchorążego, walcząc w szeregach 10 pp, poległ 16 września w rejonie Kozłowa Nowego A i pochowany został na cmentarzu w Nowym Dębsku. Krótko przed śmiercią napisał wzruszający list do matki, który po zakończeniu walk nieznany żołnierz dostarczył rodzinie. Niedługo po tym matka Aleksandra Przeźmińskiego otrzymała kartkę z krótką wiadomością: „Aleksander Przeźmiński – Dębsk”. Do Dębska udała się siostra Aleksandra Przeźmińskiego – Janina. Po zgłoszeniu się do sołtysa znalazła w spisie poległych nazwisko swojego brata pochowanego w zbiorowej mogile. Po odnalezieniu mogiły rodzina zwróciła się do władz niemieckich z prośbą o dokonanie ekshumacji ciała Aleksandra Przeźmińskiego. Kilkakrotnie składane prośby nie dały jednak rezultatu, w związku z czym postanowiono działać na własną rękę. Pomoc w potajemnym przewiezieniu zwłok zaoferował sąsiad Przeźmińskich, który był dorożkarzem. Nocą, w październiku 1939 r., pojechano z trumną do Dębska. Tam już czekali miejscowi, którzy wykopali ciało. Zamaskowana gałęziami trumna z ciałem Przeźmińskiego szczęśliwie dotarła na cmentarz parafialny w Sochaczewie, gdzie pochowano go w grobie rodzinnym. O potajemnej ekshumacji wiedziało niewiele osób, czego dowodem jest fakt, iż Aleksander Przeźmiński w dalszym ciągu figuruje w spisie poległych i ekshumowanych w 1952 r. z cmentarza w Nowym Dębsku na cmentarz powązkowski w Warszawie, mając tam oznaczoną kwaterę, rząd i numer swojego grobu. Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą przechowuje pamiątki związane z Aleksandrem Przeźmińskim, m.in. list z 16 września 1939 r. napisany do matki, znak tożsamości „nieśmiertelnik”, legitymację wojskową, legitymację harcerską, fotografie jego grobu w Dębsku (131).

Na terenie Zakładów Chemicznych i Tworzyw Sztucznych Boryszew S.A. przy ul. 15 Sierpnia stoi niewielki pomnik poświęcony jeńcom wojennym, ofiarom zbrodni hitlerowskich, więzionym w latach 1939-1942 w obozach utworzonych na terenie dawnej fabryki prochu w Boryszewie. Ma on formę pionowo ustawionego kamiennego bloku o nieregularnych, nieobrobionych krawędziach, na którym zamocowana jest metalowa tablica z następującą inskrypcją: MIEJSCE MĘCZEŃSTWA/ ŻOŁNIERZY POLSKICH/ I RADZIECKICH/ POMORDOWANYCH/ PRZEZ HITLEROWCÓW/ W OBOZACH JENIECKICH/ ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA/ TERENIE TUTEJSZYCH/ ZAKŁADÓW W LATACH/ 1939-1942/ PRACOWNICY Z.T.S. „BORYSZEW-ERG”/ W 75 ROCZNICĘ POWSTANIA ZAKŁADÓW/ SOCHACZEW/ 22 WRZESIEŃ 1986.

W Boryszewie, przy ul. Sobieskiego znajdują się pomnik oraz symboliczna mogiła zlokalizowane w miejscu śmierci i pierwotnego pochówku 50 żołnierzy bydgoskiego Batalionu ON – rozstrzelanych przez Niemców 22 września 1939 r. Pomnik ma formę kopca zbudowanego z granitowych głazów, na szczycie którego umieszczony jest metalowy krzyż. Na frontowej ścianie pomnika umocowana jest tablica pamiątkowa z czarnego granitu z tekstem: MIEJSCE MĘCZEŃSKIEJ ŚMIERCI/ 50-u POLSKICH NIEZNANYCH ŻOŁNIERZY/ ROZSTRZELANYCH PRZEZ HITLEROWCÓW/ W DNIU 22 IX – 1939 R./ CHWAŁA BOHATEROM – HAŃBA MORDERCOM !/ PRACOWNICY/ ZAKŁADÓW BORYSZEWSKICH. Pomnik ogrodzony jest niewysokim, metalowym parkanem. W pobliżu pomnika znajduje się symboliczna mogiła – miejsce rozstrzelania żołnierzy bydgoskiego Batalionu ON. Mogiła obwiedziona jest betonowym krawężnikiem. Od mogiły do pomnika prowadzą betonowe schody. Pomnik ten jest najstarszym pomnikiem na terenie Sochaczewa poświęconym żołnierzom walczącym w bitwie nad Bzurą. Już w 1946 r. mieszkańcy Boryszewa i pracownicy tutejszych zakładów pracy postanowili upamiętnić miejsce kaźni polskich żołnierzy. Powołano Obywatelski Komitet Budowy Pomnika, któremu udało się zebrać 100 tysięcy złotych. Niezależnie od zbiórki pieniędzy, robotnicy boryszewskich zakładów pracy, a szczególnie cegielni w Boryszewie, ofiarowali swoją pracę przy budowie pomnika. 22 września 1946 r. po mszy św. w kościele w Kozłowie Biskupim odbyło się poświęcenie pomnika i złożono wiązanki kwiatów w miejscu śmierci żołnierzy. Na uroczystość przyjechało 25 osób – członków rodzin rozstrzelanych żołnierzy bydgoskiego Batalionu ON, m.in. żona i syn kpt. Romualda Kłosowskiego.

Bitwa nad Bzurą była największym i najbardziej krwawym starciem w czasie wojny obronnej Polski we wrześniu 1939 r. Szczególnie zacięte boje toczyły się o Sochaczew. Historyczny związek Sochaczewa z bitwą nad Bzurą, wciąż żywa wśród mieszkańców miasta pamięć o jej bohaterach, pragnienie oddania hołdu ich męstwu oraz zachowanie w wiecznej pamięci ich heroizmu i poświęcenia dla Ojczyzny, zadecydowały o tym, że Rada Pedagogiczna i uczniowie Zespołu Szkół Rolniczych w Sochaczewie (obecnie Zespół Szkół Rolnicze Centrum Kształcenia Ustawicznego w Sochaczewie) 15 września 1985 r., podczas obchodów XXX-lecia istnienia Szkoły, nadali jej imię „Bohaterów Walk nad Bzurą 1939 ”. Przy wejściu do szkoły umieszczona jest tablica wykonana z białego marmuru. Widnieje na niej następujący tekst: W XXX ROCZNICĘ ISTNIENIA SZKOŁY/ I NADANIA JEJ IMIENIA/ „BOHATERÓW WALK NAD BZURĄ 1939”/ SOCHACZEW 1985 09 14.

Dla upamiętnienia bohaterstwa polskich żołnierzy walczących nad Bzurą we wrześniu 1939 r. kilka ulic w Sochaczewie nosi imię dowódców jednostek biorących udział w bitwie. Na Malesinie (południowa część Sochaczewa) jest ul. gen. Tadeusza Kutrzeby, ul. gen. Władysława Bortnowskiego, ul. gen. Stanisława Grzmot-Skotnickiego oraz ulica bohaterskiego obrońcy Sochaczewa – mjr. Feliksa Kozubowskiego. W centrum Sochaczewa jest ul. Ułanów Jazłowieckich (132). 24 czerwca 2014 r. uchwałą Rady Miasta Sochaczewa Plac Armii Ludowej zmienił nazwę na Plac Obrońców Sochaczewa dla upamiętnienia wszystkich poległych w obronie Sochaczewa, szczególnie tych, którzy zginęli w czasie walk o miasto we wrześniu 1939 r.

Na budynku w Żdżarowie, gdzie był punkt obserwacyjny 6 baterii 17 pal kpt. Ludwika Głowackiego, staraniem Związku Inwalidów Wojennych we Wrześni 16 września 1984 r. umieszczono tablicę pamiątkową z następującym tekstem (133): Z TEGO DOMU W DNIU 16-IX-1939 ROKU/ KPT. LUDWIK GŁOWACKI D-CA 6 BATERII 17 PAL/ 17 DYWIZJI PIECHOTY/ Z ARMII „POZNAŃ”/ OGNIEM BATERII ZATRZYMAŁ I ZMUSIŁ DO ODWROTU/ NACIERAJĄCY Z ADAMOWEJ GÓRY PRZEZ RUSZKI NA RYBNO/ 35 NIEMIECKI PUŁK CZOŁGÓW 4 DYWIZJI PANCERNEJ Z DESANTEM/ SS-LEIBSTANDARTE „ADOLF HITLER”/ NA PLACU BOJU NIEPRZYJACIEL POZOSTAWIŁ 22 ROZBITE CZOŁGI ORAZ/ PORZUCONYCH 30 MOTOCYKLI/ SPOŁECZEŃSTWO ZIEMI WRZESIŃSKIEJ (134).

 


(124) T. Tym, Pamiątki Września 1939 r. w Puszczy Kampinoskiej, (w:) Wrzesień 1939 roku. Mazowsze w wojnie obronnej Polski, pod red. A. Stawarza i W. L. Ząbka, Warszawa 2007, s. 242; B. Kwiatkowski, Parafie dawnego dekanatu sochaczewskiego, Paprotnia 1998, s. 83, 91; Informator o cmentarzach wojskowych oraz miejscach uświęconych walką i męczeństwem – powiat Sochaczew, Sochaczew 1973; K. Zwoliński, op. cit., s. 63; J. Wojewoda, Nowy pomnik z długą historią, (w:) „Ziemia Sochaczewska”, nr 38 (1151) z dn. 24.09.2013.
(125) B. Kwiatkowski, Parafie…, s. 92; J. Śmielak-Sosnowska, Kości zostały policzone, (w:) „Ziemia Sochaczewska”, nr 25 (275) z dn. 22.06.1996; idem, Cmentarz-nie cmentarz, (w:) „Ziemia Sochaczewska”, nr 26 (276) z dn. 29.06.1996.
(126) Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, t. I, Żołnierze września A-M, kom. red. B. Affek-Bujalska i in., red. naukowa E. Pawłowski, Pruszków 1993, s. 377, 469.
(127) Obecnie pozostały tylko trzy tablice (tablica w języku polskim została wyrwana); L. Nawrocki, Kalendarium…, s. 68.
(128) E. Safulak, Pomnik – Golgota, (w:) „Ziemia Sochaczewska”, nr 37 (438) z dn. 15.09.1999 r.
(129) A. Janiszewski, Bohaterowi walk nad Bzurą, (w:) „Ziemia Sochaczewska”, nr 36 (236) z dn.16.09. 1995 r. Datę walk o Sochaczew (13-15 września) umieszczoną na tablicy pamiątkowej podano na podstawie opracowania W. Pałuckiego, M. Wojewody, Sochaczew we wrześniu 1939, Sochaczew 1989 – przyp. L.N.
(130) B. Kwiatkowski, Dzieje Parafii Św. Wawrzyńca w Sochaczewie, Sochaczew 2003, s. 47-49.
(131) R. Wójcik, Krew, kurz, pamięć, Warszawa 2005, s. 77-79.
(132) 19 września 1939 r. 14 pułk ułanów jazłowieckich przeprowadził brawurową szarżę pod Wólką Węglową, w wyniku której oddziały armii „Poznań” i „Pomorze” przebiły się przez pierścień niemieckiego okrążenia i wkroczyły do Warszawy, zasilając garnizon broniącej się stolicy.
(133) Tablica umieszczona na ścianie domu w Żdżarowie została stamtąd usunięta około 2010 r. w związku z prowadzonymi tam pracami remontowymi (ociepleniem budynku). 26 czerwca 2012 r. właściciel domu Mirosław Kwiatkowski przekazał tablicę do Szkoły Podstawowej w Janowie, gdzie umieszczono ją w kąciku pamięci kpt. Ludwika Głowackiego.
(134) Ludwik Głowacki w latach 1935-1939 był dowódcą artylerii piechoty w 68 pp, który stacjonował we Wrześni.

A A A
17-09-2020
godz.08:51
 


Sochaczew
Sochaczew
nadchodzące wydarzenia
Sochaczew

czwartek, 29.10.2020 r. 3043124 odwiedzin

Zapisz się na newsletter

e-mail       sms    
wypisz się
polecamy